Sanatta Anlaşılmazlık Bir Değer mi?
Son yıllarda sahne sanatlarında, özellikle tiyatroda, içeriğin bilinçli olarak anlaşılmaz hâle getirildiği bir eğilim dikkat çekiyor. Oysa sanatın gücü, seyirciyle iletişim kurabilen ve düşündürebilen eserlerde ortaya çıkar.
Devamlı bir sahne sanatları ve görsel sanatları seyircisi olarak son yıllarda dikkatimi çeken ve beni rahatsız eden bir konuyu sizlerle paylaşmak istiyorum. Sahne sanatlarında bilhassa tiyatroda içeriğin bilerek anlaşılmaz duruma getirilmeye çalışılması bana giderek daha ticari ve anlamsız gelmeye başladı. Bana göre bu durum, bir öğretmenin öğrencilerine gereğinden fazla zor ve karmaşık sorular sorarak kendini tatmin etmesine benziyor. Öğrencinin gerçekten öğrenip öğrenmemesi değil, sorunun ne kadar “zor” olduğu üzerinden bir değer üretmeye çalışmak gibi.
Elbette sanatın her zaman toplum için olmak zorunda olduğunu düşünmüyorum. “Sanat sanat içindir” yaklaşımı da kendi içinde anlamlıdır ve estetik bir haz yaratabilir. Ancak son yıllarda bu yaklaşımın yer yer zorlama bir hâl aldığını gözlemliyorum. Anlaşılmayan, kapalı ve belirsiz olan şeylerin sanki daha değerli, daha “derin” ya da daha nitelikliymiş gibi sunulmaya çalışıldığı bir atmosfer oluşmuş durumda. Bu durum, sanatın doğal üretim sürecinden çok, bir tür prestij göstergesine dönüşmeye başlıyor.
Oysa seyirciyle bağ kurabilen, onu düşünmeye sevk eden ama aynı zamanda iletişim kurabilen eserlerin etkisi çok daha güçlü. Bir eserin çok katmanlı olması ile tamamen anlaşılmaz olması arasında önemli bir fark var. Çok katmanlı bir eser izleyiciyi düşünmeye teşvik eder; fakat anlaşılmazlık çoğu zaman sadece bir mesafe yaratır. Bu mesafe, çoğu zaman sanatın derinliğini artırmak yerine izleyici ile eser arasındaki bağı zayıflatabilir. Böyle bir durum ise izleyicinin eserden uzaklaşmasına, ön yargı geliştirmesine ve potansiyel seyirci kitlesinin kaybedilmesine yol açabilir.
Özellikle eski eserlerin ve klasiklerin sahneye uyarlanması söz konusu olduğunda dramaturglara bu noktada büyük bir rol düştüğünü düşünüyorum. Dramaturgi, metnin çağdaş seyirciyle nasıl buluşacağını belirleyen önemli bir köprü. Ancak bazen bu köprü kurulmak yerine metnin anlamı daha da kapalı hâle getirilebiliyor. Oysa klasik eserlerin gücü, onların farklı dönemlerde yeniden yorumlanabilmesinde ve her çağın seyircisiyle yeni bir ilişki kurabilmesinde yatar.
Sahne sanatlarının gücü, yalnızca estetik bir deneyim sunmasında değil; aynı zamanda seyirciyle bir düşünce alışverişi kurabilmesinde saklı. Anlaşılmazlık üzerinden değer üretmeye çalışmak ise bu potansiyeli sınırlayan bir yaklaşım olabilir. Sanatın zorlayıcı olması ile iletişimsiz olması arasında ince ama önemli bir çizgi var. Bana kalırsa günümüzde bu çizginin zaman zaman gözden kaçırıldığını görüyoruz.