VİTAMİN EKSİKLİKLERİ ve FAZLALIKLARI
1. Vitamin Kavramının Klinik Çerçevesi
Vitaminler:
- Enerji vermez
- Vücut yapısına katılmaz
- Yerleri başka maddelerle doldurulamaz
- Çok küçük miktarlarda gereklidir
Bu nedenle klinikte görülen vitamin eksiklikleri çoğu zaman:
- malabsorbsiyon
- kronik hastalık
- alkol
- ilaç kullanımı
ile ilişkilidir.
Sınav mesajı nettir:
Sağlıklı, dengeli beslenen bireyde izole vitamin eksikliği nadirdir.
2. Yağda Çözünen vs Suda Çözünen Vitaminler – Ayırıcı Mantık
Bu ayrım sadece biyokimyasal değil, klinik sonuçları olan bir ayrımdır.
Yağda çözünenler (A, D, E, K)
- Depolanırlar
- Emilim için yağ ve safra gerekir
- Eksiklik → kolestaz, pankreas, barsak hastalıkları
- Fazlalık → toksisite riski
Suda çözünenler (B grubu, C)
- Depolanmazlar (B12 hariç)
- Fazlası idrarla atılır
- Eksiklik → hızlı ortaya çıkar
- Fazlalık → genelde nadir
Bu yüzden sınavda:
“Hangi vitaminin fazlalığı toksiktir?”
sorusu çoğunlukla A ve D üzerinden gelir.
3. Vitamin Eksikliği: Primer mi Sekonder mi?
Bu ayrım çok sevilir.
- Primer eksiklik:
→ Diyetle yetersiz alım - Sekonder eksiklik:
→ Emilim bozukluğu
→ Alkol, sigara
→ İlaçlar
→ Kronik hastalık
Özellikle alkolizm, vitamin B grubu eksikliklerinin en sık nedenidir.
4. A Vitamini – Görme + Epitel + İmmünite
A vitamini eksikliği düşünüldüğünde akla ilk gelen klinik tablo gece körlüğüdür.
Eksiklikte:
- Gece körlüğü
- Keratit, konjonktivit
- Deri kuruluğu
- Enfeksiyonlara yatkınlık
- Anemi, lökopeni
Buradaki kritik nokta:
A vitamini eksikliği çoğunlukla malabsorbsiyon ve hepatobiliyer hastalık göstergesidir.
Fazlalığında ise:
- Baş ağrısı, kusma (KİBAS)
- Karaciğer büyümesi
- Kemik ağrıları
- Saç dökülmesi
📌 Sınav tuzağı:
A ve E vitaminleri → sağlıklılarda mortaliteyi artırabilir.
5. D Vitamini – Kemik Dışına Taşan Etki
D vitamini artık sadece “kemik vitamini” değildir.
Eksiklik:
- Çocukta raşitizm
- Erişkinde osteomalazi
- Kas güçsüzlüğü
Ama slaytta özellikle vurgulanan nokta:
- İmmün fonksiyon
- MS
- RA
- Kanser, KVH, DM ile ilişki
Fazlalığında:
- Hiperkalsemi
- Poliüri, polidipsi
- Nefrokalsinozis
- Yumuşak doku kalsifikasyonu
Sınavda tipik tablo:
25(OH)D yüksek + Ca yüksek + PTH düşük → D vitamini intoksikasyonu
6. E Vitamini – Antioksidan Ama Masum Değil
E vitamini eksikliği nadirdir ve genelde:
- Kolestaz
- Yağ malabsorbsiyonu
ile ilişkilidir.
Eksiklik:
- Periferik nöropati
- Ataksi
- Kas güçsüzlüğü
- Retinopati
Fazlalık:
- Hemorajik inme riski
- Platelet agregasyonunun inhibisyonu
- Prostat kanseri risk artışı
Bu nedenle:
Kanserden korunmak için E vitamini önerilmez.
7. K Vitamini – Kanama ile Gelen Tanı
K vitamini:
- Faktör II, VII, IX, X sentezinde görevli
- Emilim için safra gerekir
Eksiklikte:
- PT uzar
- Kanama eğilimi
- Osteoporoz
En sık nedenler:
- Antibiyotik kullanımı
- Kolestaz
- Karaciğer hastalığı
📌 Klinik refleks:
Kolestaz + kanama → K vitamini düşün.
8. B1 (Tiamin) – Alkol ve Enerji Metabolizması
Tiamin eksikliği en yüksek klinik getirisi olan B vitamini eksikliğidir.
Eksiklik:
- Beriberi
- Kuru: nörolojik
- Yaş: kalp yetmezliği
- Wernicke–Korsakoff
- Periferik nöropati
Özellikle:
Alkolik hastada bilinç değişikliği → önce tiamin, sonra glukoz.
Bu cümle sınavda hayat kurtarır.
9. B2 – Mukokütanöz Bulgular
Riboflavin eksikliği:
- Angular cheilitis
- Dermatit
- Gözde yanma, kızarıklık
- Anemi
Isı ve ışıkla kolay bozulur → saklama koşulları önemlidir.
10. B3 (Niasin) – Pellegra
Pellegra:
- 3D: Dermatit – Diyare – Demans
Özellikle:
- Tek tip mısırla beslenen toplumlarda
Fazlalığında:
- Hepatotoksisite
- Glukoz intoleransı
11. B6 – Sinir Sistemi Ağırlıklı
Eksiklik:
- Konvülziyon
- Periferik nöropati
- Hipokromik anemi
- Dudak–dil lezyonları
12. B9 (Folat) – DNA ve Gebelik
Folat eksikliği:
- Megaloblastik anemi
- Gebelikte nöral tüp defekti riski
Bu yüzden:
Gebelik öncesi folik asit → spina bifida riskini azaltır.
13. B12 – Nörolojik Alarm
B12 eksikliği:
- Megaloblastik anemi
- Periferik nöropati
- Duyu kaybı
- Psikiyatrik bulgular
Ayırıcı nokta:
Folat nörolojiyi düzeltmez, B12 düzeltir.
14. C Vitamini – Kollajen ve Skorbüt
Eksiklik:
- Diş eti kanaması
- Purpura
- Eklem ağrıları
- Skorbüt
Fazlalık:
- Böbrek taşı
- İshal
- B12 emiliminin azalması
15. Dersin Son Mesajı (sınav cümlesi)
Sağlıklı bireylerde rutin vitamin takviyesinin kanıtlanmış faydası yoktur; bazı vitaminler mortaliteyi artırabilir.