TARAMA VE ÖNLEYİCİ TIP
Halk Sağlığı – 15 Dakikalık Geniş Sınav Özeti
1. Halk Sağlığının Tanımı (Winslow – 1923)
Halk sağlığı; organize edilmiş toplum çalışmaları yoluyla:
- Çevre sağlık koşullarını iyileştirmeyi,
- Bulaşıcı hastalıkları önlemeyi,
- Bireylere sağlık bilgisi vermeyi,
- Hastalıkların erken tanı ve koruyucu tedavisini sağlamayı,
- Sağlık örgütleri kurarak toplumun yaşam düzeyini yükseltmeyi,
- Yaşam süresini uzatmayı, beden ve ruh sağlığını ve çalışma gücünü artırmayı
amaçlayan bir bilim ve sanattır.
📌 Sınav püf noktası:
Halk sağlığı bireysel değil toplumsal, sonuç değil neden odaklıdır.
2. Tıpta Yaklaşım Farkı
| Klinik Tıp | Halk Sağlığı |
|---|---|
| Sonuçlara yönelik | Nedenlere yönelik |
| Bireysel | Toplumsal |
| Vaka yönetimi | Sorun yönetimi |
Bu nedenle halk sağlığı korumayı tedavinin önüne koyar.
3. Önleyici (Koruyucu) Tıp – Temel İlke
Önleyici tıp;
hastalıkları ve risk faktörlerini mümkünse ortadan kaldırmayı, değilse etkilerini azaltmayı hedefler.
İki temel ilke:
- Nedenleri ortadan kaldırmak veya azaltmak
- Vücudun savunmasını güçlendirmek
📌 Sınavda sık sorulur:
“Koruma > Tedavi > Rehabilitasyon” sıralaması doğrudur.
4. Sağlık Hizmetlerinin Kapsamı
Sağlık hizmetleri:
- Sağlığın korunması,
- Hastalıkların tedavisi,
- Sakat kalan bireylerin bağımsız yaşamasının sağlanması,
- Toplumun sağlık düzeyinin yükseltilmesi
için yapılan planlı çalışmaların tümüdür.
5. Sağlık Sorunlarının Nedenleri
Esas nedenler:
- Mikroorganizmalar
- Toksik maddeler
- Travmalar
- Vitamin–mineral eksiklikleri
Hazırlayıcı nedenler:
- Yoksulluk
- Eğitimsizlik
- İşsizlik
- Sağlıksız beslenme
- Zararlı alışkanlıklar
- Sağlık hizmetine erişememe
📌 Hazırlayıcı nedenler ortadan kaldırılmadan, esas nedenlerle mücadele kalıcı olmaz.
6. Koruyucu Sağlık Hizmetlerinin Düzeyleri
1️⃣ Temel (Primordial) Korunma
Risk faktörü henüz ortaya çıkmadan önleme.
Örnek:
- Asbest ve benzenin yasaklanması
- Tütün reklamlarının yasaklanması
- Obezitenin önlenmesi
📌 Sınavda en çok karıştırılan nokta:
Primordial korunma birey değil toplum düzeyindedir.
2️⃣ Primer (Birincil) Korunma
Risk faktörü vardır, hastalık henüz yoktur.
Amaç: Etken–konak temasını önlemek veya direnci artırmak.
Örnek:
- Aşılama
- Baret kullanımı
- Dengeli beslenme
- Aile planlaması
3️⃣ Sekonder (İkincil) Korunma = Erken Tanı
Hastalık başlamıştır ancak belirti yoktur (presemptomatik dönem).
Amaç:
- Hastalığı erken yakalamak
- İlerlemesini ve komplikasyonları önlemek
Araç:
- Tarama programları
Örnek:
- Kanser taramaları (mamografi, smear)
- Periyodik muayeneler
📌 Sınav klasiği:
Sekonder korunmanın temel aracı taramadır.
4️⃣ Tersiyer (Üçüncül) Korunma
Amaç:
- Sakatlıkları azaltmak
- Yaşam kalitesini artırmak
Örnek:
- Diyabetik retinopatide körlüğün önlenmesi
- Hemiplejik hastada rehabilitasyon
7. Hastalığın Doğal Seyri ve Koruma
Hastalık:
- Subklinik dönem → Klinik dönem → Komplikasyon → Ölüm
Koruma düzeyleri bu seyri mümkün olduğunca erken kesmeyi hedefler.
📌 Erken müdahale:
- Maliyeti düşürür
- Yaşam kalitesini artırır
8. Kişiye Yönelik Koruyucu Hizmetler
- Bağışıklama (aktif–pasif)
- Kemoprofilaksi (örn. INH)
- Erken tanı
- Beslenme
- Aile planlaması
- Sağlık eğitimi
📌 Toplumun %90–95’i bağışık hale gelirse → toplum bağışıklığı oluşur.
9. Çevreye Yönelik Koruyucu Hizmetler
Amaç:
- Fiziksel, kimyasal ve biyolojik riskleri ortadan kaldırmak
Örnek:
- Temiz su
- Atık kontrolü
- Gıda denetimi
- Vektör mücadelesi
📌 Mutlaka sektörler arası iş birliği gerektirir.
10. Tedavi Edici Sağlık Hizmetleri – Basamaklar
1. Basamak
- ASM, VSD
- İlk başvuru noktası
- Eşit, ulaşılabilir hizmet
2. Basamak
- Devlet ve özel hastaneler
- Uzmanlık gerektiren tedaviler
3. Basamak
- Üniversite ve EAH
- İleri tetkik ve tedavi
11. Temel Sağlık Hizmetleri (Alma-Ata, 1978)
Her ülkenin yapmak zorunda olduğu 8 vazgeçilmez faaliyet:
- Sağlık eğitimi
- Beslenmenin iyileştirilmesi
- Temiz su ve sanitasyon
- Ana-çocuk sağlığı
- Aşılama
- Endemik hastalık kontrolü
- Sık hastalıkların tedavisi
- Temel ilaçların sağlanması
📌 Sınavda “hangisi TSH değildir?” sorusu gelir.
12. Tarama Programları – Temel Mantık
Amaç:
- Sağlam görünenler arasından hasta olabilecekleri ayırmak
Tarama:
- Tanı koymaz
- Şüpheliyi ayıklar
- Kesin tanı → tanı testleriyle konur
13. Hangi Hastalık Taranır?
Üç koşul birlikte olmalı:
- Halk sağlığı açısından önemli
- Erken tanısı mümkün
- Tedavisi mümkün
14. Tarama Testlerinin Özellikleri
- Basit
- Ucuz
- Kabul edilebilir
- Güvenli
- Duyarlı ve seçici
Geçerlilik (Validite)
- Duyarlılık: Gerçek hastaları yakalama gücü
- Özgüllük: Gerçek sağlamları ayırma gücü
📌 Sınavda formül değil, yorum sorulur:
- Tarama → duyarlılığı yüksek
- Tanı testi → özgüllüğü yüksek
15. Ulusal Tarama Programları
Yenidoğan
- Fenilketonüri
- Konjenital hipotiroidi
- Biyotinidaz eksikliği
- Kistik fibrozis
- KAH
- SMA
Kanser
- Meme
- Serviks
- Kolorektal
Erişkin
- HT
- DM
- Obezite
- Dislipidemi
SINAV İÇİN TEK CÜMLELİK ALTIN ÖZET
Halk sağlığı; hastalığı tedavi etmekten çok, hiç ortaya çıkmamasını sağlamaya çalışan, toplumu merkeze alan, önleyici ve planlı bir yaklaşımdır.