İNFLAMATUVAR BARSAK HASTALIKLARI (İBH)
Ülseratif Kolit (ÜK) – Crohn Hastalığı (CH)
1. İBH nedir?
İBH, gastrointestinal sistemde kontrolsüz, kronik ve tekrarlayan inflamasyon ile seyreden poligenik hastalıklar grubudur.
İki ana form:
- Ülseratif kolit (ÜK) → kolon + rektum, yüzeyel
- Crohn hastalığı (CH) → ağızdan anüse, transmural
Temel problem:
Mukozal immün yanıtın kontrolden çıkması
2. Epidemiyoloji (sorulur)
- Kuzey–güney farkı belirgin
- Beyaz ırkta ve Yahudilerde daha sık
- Kent kökenliler > kırsal
- Yüksek sosyoekonomik düzeyde daha sık
- Bimodal yaş dağılımı: 15–25 ve 55–60
Türkiye insidansı: ≈ 4.4 / 100.000
3. Genetik ve etyopatogenez (özellikle Crohn)
- İBH poligenik bir hastalıktır (≈ 260 gen)
- NOD2 / CARD15 mutasyonu
- Özellikle ileal Crohn ile ilişkili
- Fibrostenotik fenotip
- Erken başlangıç
Aile riski:
- Ailede olma riski: 8–10 kat
- Tek yumurta ikizlerinde:
- Crohn: %50
- ÜK: %10
Son yıllardaki artış genetikle açıklanamaz → çevresel faktörler kritik
4. Çevresel ve tetikleyici faktörler
- Sigara
- ÜK: koruyucu
- Crohn: kötüleştirici
- D vitamini eksikliği
- NSAİİ
- Oral kontraseptifler
- Enfeksiyonlar
- Stres
- Appendektomi
- Disbiyozis
- Faecalibacterium prausnitzii ↓
5. Klinik yaklaşım – altın kural
İBH tanısı önce klinik şüphe ile başlar
Tanı araçları:
- Klinik
- Endoskopi
- Histoloji
(Yardımcı: radyoloji, laboratuvar)
Özgün bir kan testi YOKTUR
6. Ülseratif kolit – temel özellikler
- Rektumdan başlar
- Sürekli (diffüz) tutulum
- Yüzeyel inflamasyon (mukoza + submukoza)
- Dışkıda kan + mukus
- Sistemik bulgular görece az
Endoskopi
- Vasküler patern kaybı
- Eritem, frajilite
- Mikroülserasyon
- Pseudopolip
- İleri evrede kurşun boru kolon
7. Crohn hastalığı – temel özellikler
- Ağızdan anüse her yer
- Segmental (skip lezyonlar)
- Transmural inflamasyon
- Sağ alt kadran ağrısı
- Ateş, kilo kaybı
- Fistül, abse, striktür
Davranış biçimleri
- İnflamatuvar
- Striktüran
- Penetran
Kritik cümle (sözlü):
Crohn ilerleyici ve özürlülük yaratan bir hastalıktır.
8. Ekstraintestinal bulgular (çok sorulur)
Aktivite ile ilişkili
- Periferik artrit
- Eritema nodosum
- Oral aft
- Episklerit
Aktivite ile ilişkisiz
- Primer sklerozan kolanjit (PSC)
- Ankilozan spondilit
- Sakroileit
- Pyoderma gangrenosum
- Anterior üveit
9. Primer Sklerozan Kolanjit (PSC)
- ÜK ile daha sık
- Erkeklerde fazla
- Kolestaz bulguları
- p-ANCA pozitif
- Kolanjiyokarsinom + kolon kanseri riski ↑
PSC varsa kolon kanseri taraması erken başlar
10. Komplikasyonlar
- Kanama (Crohn’da daha ağır)
- Perforasyon
- Toksik megakolon (ÜK’de daha sık)
- Abse (Crohn)
- Fistül (Crohn)
- Kolorektal kanser
Yüksek kanser riski olanlar
10 yıl pankolit
- PSC eşlik edenler
- Kronik aktif hastalık
- Displazi / DALM öyküsü
11. Histoloji – ayırt ettirici
ÜK
- Kript distorsiyonu
- Kript apseleri
- Bazal plazmasitozis
- Paneth hücre metaplazisi
Crohn
- Fokal, yamalı inflamasyon
- Transmural tutulum
- Non-kazeifiye granülom (tanı koydurucu)
12. Görüntüleme
- BT / MR enterografi → Crohn için tercih
- MRCP → PSC
- Ama: tanıda değil, tamamlayıcıdır
13. Laboratuvar
- Spesifik test yok
- ESR, CRP → aktivite
- Fekal kalprotektin → inflamasyon göstergesi
- Seroloji rutin tanıda kullanılmaz
14. Tedavi hedefleri (ezberlenmeli)
- Kortikosteroidsiz remisyon
- Derin remisyon
- Hastaneye yatışı önlemek
- Cerrahiyi geciktirmek
- Malignite riskini azaltmak
- Yaşam kalitesini artırmak
Tedavi iki faz:
- Remisyon indüksiyonu
- Remisyon idamesi
MİNİ TEKRAR (son bakış)
- İBH = klinik şüphe ile başlar
- Crohn → segmental, transmural, fistül
- ÜK → rektumdan başlar, diffüz
- Sigara: ÜK’de koruyucu, Crohn’da zararlı
- PSC + ÜK = erken kolon Ca taraması
- Spesifik tanı testi yok