FONKSİYONEL GASTROİNTESTİNAL HASTALIKLAR
1. Temel tanım (en kritik cümle)
Fonksiyonel GİS hastalıkları, yapısal veya biyokimyasal bir bozukluk olmaksızın, barsak–beyin ekseni disfonksiyonu sonucu ortaya çıkan, tanısı yalnızca klinik olan hastalıklardır.
- Organik patoloji yok
- Yapısal lezyon yok
- Tanı = semptom + dışlama
2. Barsak–beyin ekseni (mantık sorusu)
Gİ kanal dinamik ve nöroimmün bir organdır.
Etkileşim bileşenleri:
- Enterik sinir sistemi (ENS)
- Santral sinir sistemi (CNS)
- Otonom sinir sistemi
- Mikrobiyota
- Psikososyal faktörler
Sonuç:
Visseral hipersensitivite + motilite bozukluğu + santral algı değişimi
3. Fonksiyonel GİS hastalıklarının ortak özellikleri
- Semptomlar örtüşür
- Klinik dalgalıdır
- Stresle artar
- Nedene yönelik tedavi yok
- Semptom kontrolü esastır
Başlıca tablolar:
- Fonksiyonel dispepsi
- Fonksiyonel abdominal ağrı
- Fonksiyonel şişkinlik
- Fonksiyonel diyare
- Fonksiyonel konstipasyon
- İrritabl barsak sendromu (İBS)
4. Tanı yaklaşımı – altın kurallar
Tanı bir dizi semptom varlığında, organik hastalıklar dışlanarak konur.
Alarm semptomları (görürsen dur!)
45 yaş
- Anemi
- Disfaji
- Kilo kaybı, anoreksi
- Erken doyma
- Hematemez, melena
- Sarılık
- Tekrarlayan kusma
- Ailede kanser
- Abdominal kitle
- Noktürnal semptom
- Ateş, steatore
- Patolojik laboratuvar
Alarm varsa: fonksiyonel tanı koyma
5. Fonksiyonel Dispepsi (FD)
Roma IV kriterleri
- Tanıdan en az 6 ay önce başlayan
- Son 3 ayda
- Haftada ≥1 gün
- Aşağıdakilerden biri:
- Postprandial rahatsız edici dolgunluk
- Erken doyma
- Epigastrik ağrı
- Epigastrik yanma
- Endoskopide açıklayıcı patoloji yok
Alt tipler
- Postprandial Distres Sendromu (PDS) → yemekle ilişkili
- Epigastrik Ağrı Sendromu (EPS) → yemekle ilişkisi olmayabilir
- Örtüşme sendromu
Not: Bulantı–kusma baskınsa FD tanısından uzaklaş
6. Fonksiyonel Dispepsi – epidemiyoloji
- Prevalans ≈ %21
- Kadınlarda daha sık
- Olguların dağılımı:
- %61 PDS
- %18 EPS
- %21 örtüşme
7. İrritabl Barsak Sendromu (İBS)
Problemin boyutu
- Prevalans: %5–25
- Kadın = erkek (ama başvuru kadınlarda fazla)
- Yaşla semptomlar azalır
- 45 yaşta sıklık düşer
- 1.basamak başvurularının önemli kısmı
8. İBS – Roma IV tanı kriterleri
- Tanıdan ≥6 ay önce başlayan
- Son 3 ayda
- Haftada ≥1 gün
- Tekrarlayan abdominal ağrı
- Aşağıdakilerden en az ikisi:
- Defekasyonla rahatlama
- Dışkı sıklığında değişiklik
- Dışkı formunda değişiklik
9. İBS alt grupları (sınav netliği)
- İBS-C: Sert/topaklı ≥%25, sulu <%25
- İBS-D: Sulu ≥%25, sert <%25
- İBS-M: Her ikisi ≥%25
Türkiye dağılımı:
- İBS-C %64
- İBS-M %32
- İBS-D %4
10. İBS birliktelikleri
- Fonksiyonel GİS hastalıkları
- Gluten sensitivitesi
- İBH
- Laktoz intoleransı
- Besin alerjileri
11. İBS – ilk değerlendirme ve tedavi yaklaşımı
Roma IV + alarm yoksa → ileri tetkik gerekmez
Konstipasyon baskın
- Hafif/orta: lif
- Orta: osmotik laksatif
- Ağır: ileri inceleme
Diyare baskın
- Hafif/orta: loperamid, diphenoxylate
- Rifaximin
- Ağır: kolestiramin / ileri inceleme
Ağrı–gaz–şişkinlik
- Antikolinerjikler
- Antidepresanlar
- Psikiyatrik tedavi
12. Tedavinin temeli (sözlü favorisi)
Fonksiyonel GİS hastalıklarında tedavinin temeli güvene dayalı hekim–hasta işbirliğidir.
- Hastayı ikna et
- Hastalığı açıkla
- Gerçekçi hedef koy
- Semptom odaklı ilerle
MİNİ TEKRAR (son bakış)
- Tanı klinik, patoloji yok
- Alarm varsa → fonksiyonel tanı koyma
- FD → PDS + EPS
- İBS → Roma IV
- Spesifik tedavi yok, semptom kontrolü var
- Güven ilişkisi tedavinin merkezidir